Afwijkingen van testikels bij de hond

De testikels (ballen) van een reu kunnen verschillende afwijkingen vertonen. Deze afwijkingen kunnen aangeboren of verkregen zijn. In dit artikel wordt uitgelegd hoe de normale testikels eruit zien. Daarnaast worden de verschillende afwijkingen besproken, hoe ze te herkennen zijn en de eventuele behandeling

N.B. De teksten van onze hand-outs worden vervaardigd aan de hand van niet alleen wetenschappelijke literatuur, maar ook van onze eigen inzichten op basis van persoonlijke ervaringen. Daarom kan de informatie voor een deel afwijken van de gangbare literatuur.

Drs. Bernard Thien, dierenarts, verbonden aan WHG Roest Kliniek voor Gezelschapsdieren, Parkweg 211, 2271 BA Voorburg, 070 3870893, website

De grootte en het uiterlijk van de balzak (scrotum) verschillen per hondenras. Het ene ras heeft een scrotum dat dicht bij het lichaam hangt, het andere ras juist een scrotum dat verder van het lichaam hangt. De testikels zijn over het algemeen ovaal van vorm, stevig maar niet hard wanneer je ze bevoelt. De beide testikels moeten ongeveer even groot zijn, een klein verschil mag. Een groot verschil in afmetingen beschouwen we als afwijkend. Daarnaast mag de balzak niet warm aanvoelen, en moet de hond ook geen pijnreactie geven als het scrotum wordt aangeraakt.

Afwijkingen
De testikels kunnen afwijken zonder dat er een ziekte ergens anders in het lichaam is (primair) maar ook juist als gevolg van of in combinatie met een andere ziekte (secundair). Primaire afwijkingen zijn bijvoorbeeld cryptorchidie, orchitis (ontsteking van de testikel) neoplasie (tumoren), torsie (draaiing) en trauma van de testikel(s). Secundaire afwijkingen kunnen bijvoorbeeld door endocriene ziektes veroorzaakt worden. De meest voorkomende afwijkingen zijn de volgende.

Cryptorchidie is een moeilijk woord voor het niet ingedaald zijn van één of beide testikels. Het is één van de meest voorkomende afwijkingen in de ontwikkeling van het geslachtsapparaat bij mannelijke dieren. Bij honden komt het regelmatig voor (rasafhankelijk 0,8 tot 11 %). Bij honden zien we het vaker bij de kleine rassen zoals Poedels, Yorkshire Terriers, Teckels, Chihuahua's, Maltesers, Dwerg Schnauzers en Shelties. We denken daarom aan een bepaalde erfelijkheidsgraad, maar de exacte wijze van overdracht is nog niet bekend. Dieren met cryptorchidie worden in ieder geval wel uitgesloten van de fokkerij. (meer over dit onderwerp in onze website bibliotheek).

Orchitis (ontsteking van de testikel) en epididymitis (ontsteking van de bijbal) komen niet zo vaak voor. Deze ontstekingen kunnen veroorzaakt worden door virussen (CDV, CHV), bacteriën (oa. Brucella, Staphylococcus, E. Coli, Streptococcen en Proteus bacteriën), auto-immuunziekten en trauma. Door de (acute) ontsteking wordt het scrotum groter, roder warm en pijnlijk. Hierdoor kan de hond echt ziek zijn, gaan braken en verminderde eetlust hebben. Is de ontsteking al wat langer aanwezig (chronisch) dan wordt de testikel kleiner en zachter.

Neoplasie (tumoren) van de testikels. Er zijn 3 verschillende tumoren van de testikels afhankelijk vanuit welke cellen ze zijn ontstaan:
1. de sertolicel tumor,
2. de Leydig of interstitiële cel tumor, en
3. de seminoma. De tumor kan éénzijdig (1 testikel) of beiderzijds (2 testikels) zijn.

De meeste tumoren zijn gelukkig goedaardig. De testikels zijn niet altijd vergroot maar vaak wel harder. Het probleem komt vaak naar voren wanneer mensen willen fokken met de hond en dat niet wil lukken. Ook afwijkend gedrag (hypersexualiteit), peri-anaal tumoren (tumoren van het gebeid rondom de anus) of vergroting van de prostaat kunnen een aanwijzing zijn voor een tumor van de testikels.

Torsie (draaiing) van de testikel. Dit komt het meest voor bij testikels die nog in de buik zitten. Het belangrijkste symptoom is (buik)pijn. Het scrotum en de testikel zijn opgezwollen.
Trauma (beschadiging/kneuzing bijvoorbeeld door vechten) van de testikels is zeldzaam. De testikels zijn (lokaal) pijnlijk, vaak gezwollen, rood en de hond loopt vaak wat moeilijker.
Soms is de huid van het scrotum beschadigd.

Secundaire oorzaken voor afwijkingen van de testikels komen aan bod in de specifieke artikelen over die ziektes.

Diagnose
Mocht uw hond een afwijking hebben aan zijn testikels dan kan een goed lichamelijk onderzoek vaak al veel duidelijkheid verschaffen. Daarnaast kunnen we nog aanvullend onderzoek doen om de diagnose te bevestigen. De diagnose cryptorchidie kan over het algemeen pas na 8-10 maanden na de geboorte worden gesteld. Tot die tijd is het nog mogelijk dat de testikels alsnog indalen. De diagnose wordt gesteld door middel van een lichamelijk onderzoek. Bij een (bacteriële) ontsteking is het van belang dat we proberen vast te stellen welke bacterie de infectie precies veroorzaakt. Dit kan met behulp van bacteriologisch onderzoek en cytologisch onderzoek van een beetje weefsel dat we met behulp van een naaldje uit de testikel halen. In aansluiting op het bacteriologisch onderzoek wordt een antibiogram gemaakt waaruit blijkt met welk antibioticum de bacteriële infectie het beste bestreden kan worden. Pas dan kan er een gerichte therapie worden ingesteld. Met bloedonderzoek en/of een echo kan de diagnose ontsteking vervolgens ook nog eens bevestigd worden. Voor het stellen van de diagnose tumor is het ook nodig om een biopt te nemen van de testikel. Dan sturen we de cellen naar een patholoog. Een andere mogelijkheid is om de testikel(s) te verwijderen (castratie) en op te sturen voor histologisch onderzoek door een patholoog. Draaiing van de testikel kan met behulp van een lichamelijk onderzoek en echografie gediagnosticeerd worden. In acute gevallen kan de hond zo ziek zijn dat hij in shock raakt. Er moet dan onmiddellijk chirurgisch ingegrepen worden anders kan de hond overlijden. De diagnose trauma wordt gesteld naar aanleiding van de voorgeschiedenis en verhaal van de eigenaar (de anamnese).

Therapie
Soms, zoals bij tumoren en torsie van de testikel(s), is castratie de enige mogelijke oplossing voor de afwijking. In andere gevallen zijn er vaak nog andere therapieën voordat we besluiten tot castratie. We proberen eerst de diagnose te stellen. De oorzaak van de afwijking moet natuurlijk gevonden worden. In geval van een ontsteking veroorzaakt door bacteriën is een kuur antibioticum in combinatie met een pijnstiller/ontstekingsremmer meestal voldoende. Maar wanneer op deze manier geen genezing wordt bereikt is castratie de enige oplossing. Vaak is de reu al onvruchtbaar geworden door de ontsteking. Beschadigingen van de testikels en/of scrotumhuid door trauma kunnen door middel van een goede wondverzorging, antibioticum en pijnstillers genezen. In geval van tumoren sturen we de testikels na de castratie op naar een patholoog zodat deze de diagnose kan bevestigen.

Gevolgen
Een gevolg van de meeste afwijkingen aan de testikels is onvruchtbaarheid. Wanneer castratie de therapie is, is onvruchtbaarheid natuurlijk een logisch gevolg. Toch kan ook, ondanks dat de testikels behouden worden, onvruchtbaarheid optreden door bijvoorbeeld een ontsteking. Wanneer er op tijd ingegrepen wordt is het mogelijk dat na de behandeling uw hond gewoon vruchtbaar is. Honden met cryptorchidie worden uitgesloten van de fokkerij gezien de mogelijke erfelijkheid daarvan, ook al zijn ze niet onvruchtbaar.

Literatuur:
Simpson, G. Manual of Small Animal Reproduction and Neonatology, 2nd ed. P 71-75, BSAVA 2004 Nelson, R.W. Small Animal Internal Medicine, 3rd ed. P 918-926, Mosby 2003 Tilley, L.P. The 5-minute veterinary Consult, Canine and Feline, 2nd ed. P.1237, Lippincott Williams & Wilkins 2000

© Stichting de Ierse Wolfshond - gepubliceerd in Shamrock editie 3 - september 2011